Chân dung: Người chọn chữ và tác phẩm đời

Mồng một Tết nào mình cũng cùng nhà văn Trung Trung Đỉnh đi thăm chúc Tết các bậc cha mẹ của bạn hữu văn chương. Rồi đến năm nay tự nhiên lý do không còn thuyết phục để đi nữa. Các bậc sinh thành dần rơi rụng vãn. Đầu năm ngồi bâng khuâng giật mình chợt ớ ra bởi mình đã già. Lôi cái bài cũ từ hơn chục năm trước này ra đánh máy lại từ Tuyển tập Ngôn ngữ học của Giáo sư Hoàng Tuệ, thân phụ nhà văn Bảo Ninh để post lên blog coi như là khai bút và cũng là để vọng nhớ các đấng sinh thành. Thêm một lý do rất chính đáng, Tết này Bảo Ninh đến thăm nhà vào chiều mồng một và…không uống rượu.

Bài này được chọn trong chùm 6 bài cùng các nhà ngôn ngữ học Hoàng Phê, Cao Xuân Hạo, Lê Xuân Thại, Đào Thản, Lý Toàn Thắng in ở mục lời bạt cuối sách.

Xuân Nhâm Thìn 2012

Phạm Ngọc Tiến

 Cách đây ít lâu, tôi đọc tập “Trại bảy chú lùn” của Bảo Ninh. Gần như ngay lập tức tôi đã bị văn của anh chinh phục.

Người chọn chữ- Giáo sư Hoàng Tuệ

Trước hết đó là một lối viết linh động, ngập tràn cảm xúc, mạch văn uyển chuyển có phần lắt léo nhưng rất thực, rất đời. Văn Bảo Ninh giàu hình ảnh, âm hưởng trầm buồn, chữ nghĩa cầu kỳ nhưng rất chuẩn xác. Có cảm giác anh không mấy khó khăn trong việc lập ý cứ đặt bút là văn tuôn trào. Lúc đó tôi đang học viết, đánh vật khổ sở mới được dăm bảy chữ, tôi phục ghê gớm nghĩ, cái lão Bảo Ninh này hẳn phải tài lắm bút lực mới dồi dào được thế. Cũng giống như những người khác thường khoanh tròn, chọn một vài nhà văn mình yêu thích để sở hữu văn chương của họ, từ đó tôi đọc không sót một tác phẩm nào của Bảo Ninh. Nhưng phải đến khi “Nỗi buồn chiến tranh” của anh ra đời tôi mới có dịp gặp gỡ làm quen. Tận lúc đó tôi mới biết nhà văn Bảo Ninh là con trai thứ của Giáo sư Hoàng Tuệ, một chuyên gia hàng đầu, người đặt nền móng xây dựng và phát triển ngành ngôn ngữ học Việt Nam. Thảo nào văn của Bảo Ninh…

Người đàn bà của gió mưa- 4

Rút từ tập “Chân dung của rượu”

IV

Có lẽ tôi chẳng nên viết những dòng trên, nó sẽ khiến Linh thêm đau lòng nhưng nếu không viết thì đó sẽ là một khuyết thiếu không thể tha thứ khiến chân dung Linh chẳng còn trọn vẹn. Viết những dòng này tôi đã cầu mong linh hồn cháu bé thể tất cho tôi.

Nhà văn Thùy Linh và tác giả (bìa phải) trong đám cưới con gái diễn viên Hồng Sơn.

Sau lần vượt cạn bất thành ấy, Thùy Linh còn gắng chống trả số phận bằng vài lần thụ thai khác nhưng đều thất bại. Cứ mỗi lần xảy đến thì đó là mỗi lần niềm tin sinh hạ nơi Linh dần cạn kiệt để đi đến tuyệt vọng hoàn toàn. Năm 1999 tôi sinh đứa con gái thứ hai.

Người đàn bà của gió mưa- 3

(Rút từ tập “Chân dung của ruợu)

III

Khoá 3 Trường viết văn Nguyễn Du (1986-1989) quy tụ khá nhiều anh tài văn chương, đây là lứa nhà văn hậu chiến đóng góp nhiều tên tuổi lớn cho văn đàn Việt Nam. Bảo Ninh viết “Nỗi buồn chiến tranh” cuốn sách thật sự đưa văn học Việt ra khỏi biên giới đất nước tại chính ngôi trường này. Nhà văn Thùy Linh

Không biết chính xác bao nhiêu phần trăm, tôi nghe kể Thuỳ Linh đã đóng góp một phần nhất định vào thành công của cuốn sách. Chỉ duy nhất Linh là người được đọc những trang bản thảo đầu tiên với những góp ý bạn bè chân thành. Cũng chính Linh là người đặt niềm tin vào cuốn sách. Và nữa, Linh là nguồn cảm hứng thậm chí là nguyên mẫu nhân vật trong đó. Tất cả chỉ là lời đồn. Có khá nhiều lời đồn đại về quan hệ của hai người. Tôi vinh dự tự hào được chơi thân với cả hai, không hề để tâm đến những đồn đại ấy chỉ có thể khẳng định một điều, đến tận bây giờ họ vẫn dành cho nhau sự tôn trọng bạn bè tuyệt đối.

Người đàn bà của gió mưa- 2

(Rút từ tập “Chân dung của ruợu)

II

Thú thực, là người bôn ba tứ xứ, dấn thân vào cuộc đời rất sớm, đã nếm trải đầy đủ những đau khổ tận cùng và hạnh phúc tột đỉnh tôi vẫn hoàn toàn bất ngờ vì những tiết lộ của Thuỳ Linh sau mấy chục năm.Nhà văn Thùy Linh

Trong đời người những vấp váp là không thể tránh khỏi. Có người bế tắc không vượt qua được, có nhiều người vượt qua dù chẳng dễ dàng. Mỗi người mỗi cách, Linh có thể vượt qua được cú vấp lớn đầu đời ấy bằng nhiều thứ cộng lại, trong đó có sự chia sẻ của đồng nghiệp, người thân.

Người đàn bà của gió mưa- phần 1

Phạm Ngọc Tiến- (Rút từ tập “Chân dung của ruợu”)

I

Nghiệp văn chương của tôi bắt đầu từ ruợu. Tôi đến với văn chương khá muộn, ba mươi tuổi mới viết truyện ngắn đầu tiên in ở báo “Người Hà Nội” năm 1985 nhưng ruợu thì đã phải đến chục năm thâm niên có lẻ. Tại sao lại bắt đầu từ rượu?  Hình như mỗi một nhà văn biết uống ruợu thì đó là động lực chủ yếu mà nguồn cơn chính là để giải tỏa sự bế tắc của mình. Với tôi cả ruợu và văn đều có tác dụng như nhau. Những ngày tháng đó dù đã cố thử nhiều nghề nhưng tôi không tài nào thích nghi nổi đành tìm đến văn chương trong một trạng thái tuyệt vọng đầy kích thích của…ruợu. Sau này khi ngày một trưởng thành lên trên con đường văn nghiệp, đến với bạn bè văn chương nghệ thuật thì tất thảy ruợu đều là chất xúc tác đưa tôi đến với họ và ngược lại. Trong số đó Thùy Linh là một người bạn đặc biệt.

Nhà văn Thùy Linh

Không chỉ là người bạn “ruợu” đàn bà duy nhất, người gây ảnh hưởng và cảm hứng sáng tạo từ truyện ngắn xúc động “Mặt trời bé con của tôi”, Thùy Linh còn là người có những tác động quyết định đến những ngả rẽ sự nghiệp của tôi ở cả văn lẫn ruợu. Lẽ đương nhiên đó là một “tửu đồ” chính hiệu. Thùy Linh là một “người đàn bà ruợu”, một người bạn chân thành, tôi phải cảm ơn số phận đã mang đến cho tôi sự may mắn không dễ gặp trên đời này.

Người rong ruổi sau tay lái

1-Tôi vốn là người mít đặc về nhạc từ bé đến nhớn, tịnh chẳng thuộc nổi đến đầu, đến đũa một bài hát nào. Nhẽ đời, cái thứ dốt nát như thế nên tránh xa nhạc nhẽo mới phải, ấy vậy mà không, tôi vẫn mê mẩn âm nhạc và cố nhiên cũng khuôn sự say mê cuả mình vào những thần tượng nghề nhạc, trong số đó có cặp vợ chồng nhạc sĩ Trọng Đài, ca sĩ Mai Hoa.

Vợ chồng Trọng Đài- Mai Hoa

Không cần phải dông dài, Trọng Đài là một nhạc sĩ tên tuổi, có vị trí trong lòng công chúng yêu nhạc. Điều này đã được khẳng định từ nhiều năm trước. Tôi biết đến Trọng Đài qua hai bài hát rất nổi tiếng của anh: Hà nội đêm trở gió và Chị tôi.

Người vạc thơ vào đất

Tôi biết Hoàng Trần Cương bằng một kỷ niệm lạ lùng và thật khó lòng quên nổi. Đó là vào năm 1987, chú ruột tôi, Phạm Ngọc Bích, phó Tổng biên tập báo Lương thực( Sau là báo Nông nghiệp Việt Nam), khoe với tôi tờ báo Văn nghệ, in chùm thơ ba bài của Hoàng Trần Cương có bút tích tác giả tặng. Chú tôi lúc này đã về hưu và sống rất nghèo túng. Mẫu cán bộ như ông chú tôi nghèo là chuyện đương nhiên, lúc đương nhiệm, ông còn kiêm cả chức phó ban 79, tức là Ban chống tiêu cực của Bộ Lương thực thực phẩm, khi về hưu ông trả lại tất tật những thứ của cơ quan trang bị như máy chữ, giường tủ, phích nước…để trở thành người vô sản đúng nghĩa. Phải nói kỹ điều này vì ngoài tờ báo có chùm thơ, Hoàng Trần Cương còn mang đến tặng chú tôi ba yến gạo tẻ. Số gạo đó vào thời điểm năm 87 là một giá trị không nhỏ. Hỏi ra mới biết chú tôi nguyên là thủ trưởng cũ của anh.  Khỏi nói chú tôi mừng thế nào. Nhà thơ Hoàng Trần Cương (trái) và tác giả tại Amsterdam

Ông đọc liền một lèo cả ba bài cho tôi nghe, giọng lạc đi và mắt rưng rưng, ngấn lệ. Đến bây giờ, chú tôi đã ra người thiên cổ từ lâu, tôi vẫn không quên những câu thơ của Hoàng Trần Cương qua giọng đọc của ông hôm đó: Ôi cái đường chân trời- Thực đấy mà mơ đấy-

Chuyện bố con ông “vua chó” làm thơ

Dạo này có cái mốt, các nhà văn giữ chuyên mục ở báo hay mời nhau viết bài. Âu cũng là cách hay để thi thoảng luyện bút, vuốt chữ. Thì đây, một bài chừng hai ngàn từ. Về cái gì? Gì cũng được, đề tài mở nhưng tốt nhất là một cái gì đó gắn với đô thị, về những tiếng rao phố, những chuyện vỉa hè chẳng hạn. Trời ạ, đô thị thì ti tỉ thứ viết nhất là vào đúng thời kỳ người ta mang nhập làng vào phố, Hà Nội bây giờ là đô thị lớn vào hàng nhất nhì thế giới, tiếng rao đã thành hoài niệm kia phỏng nước non gì mà viết với chả lách. Cái làm nên Hà Nội xưa và nay phải là chủ nhân của chúng, người Hà Nội. Nghĩ đại như thế bỗng thấy phấn chấn. Bảo Sinh, phải rồi, một người Hà Nội chẳng giống ai. Bố của Bảo Sinh nữa. Thì viết. Chuyện hai cha con Bảo Sinh làm thơ có vô khối thứ để kể. Nhà thơ  Bảo Sinh

Thực sự tôi biết đến Bảo Sinh là nhờ đọc Nguyễn Huy Thiệp viết về thơ Bảo Sinh. Hơn thế, trong truyện ngắn của nhà văn tài danh này luôn trích dẫn những câu thơ dí dỏm đậm chất dân gian, có chút thiền, có chút đời, có chút đạo, có chút tình, có chút tục, có chút dâm, có chút ngang chút ngạnh, nửa thơ, nửa vè của cái ông Bảo Sinh nổi danh vì nuôi chó nuôi mèo kia.

Chân dung người bán mặt

Gọi những người làm nghề diễn viên là người bán mặt (tất nhiên chỉ tính những người nổi mặt, ồn tiếng) có thể tạo những hiểu lầm chữ nghĩa song viết về Nguyễn Hải tôi cứ vân vi mãi mà không tìm ra được một cách gọi nào khác về anh. Còn có thể là gì khác khi đi đâu anh cũng bị thiên hạ gọi bằng cái tên nhân vật anh thủ vai, nghĩa là người ta nhớ đến khuôn mặt của nhân vật và cứ thế réo gọi bất cứ ở chỗ nào anh xuất hiện. Mà cái sự réo gọi này cũng tréo ngoe, nó ở cả hai cực yêu và ghét. Người yêu thì nồng nhiệt, vồ vập khen ngợi xoắn xuýt, người ghét cũng không thiếu nhiệt tình nhưng đa phần độp thẳng vào mặt kiểu như ông đểu lắm, cái mặt ông thật đểu. Họa thay và cũng vẻ vang thay!

Diễn viên Nguyễn Hải

Ngót chục năm trước, Nguyễn Hải thủ vai Trịnh Khả trong phim truyền hình “Chuyện làng Nhô”. Khi viết kịch bản này dựa vào tiểu thuyết “Kẻ ám sát cánh đồng” của nhà văn Nguyễn Quang Thiều, tôi cứ chập chà chập chờn khuôn mặt nhân vật Trịnh Khả, (nhân vật chính trung tâm của phim, một trí thức nông dân, chiếm làng, gây bạo động bị pháp luật xử lý) không tài nào hình dung rõ được hình hài như những nhân vật khác, nó cứ lờ mờ thoắt ẩn, thoắt hiện, lúc ra khuôn mặt quăn quắt kiểu Bùi Bài Bình, lúc xương xương hom hóm gian gian kiểu Quốc Trọng…Đây là một điều rất lạ, thậm chí tối kị khi viết dựng nhân vật. Thoáng chút hoảng hốt duy tâm tôi phải thầm khấn với nguyên mẫu nhân vật rằng, anh à, tôi chỉ là người làm nghề, sống bằng nghề, chúng ta không hề quen biết nhau, không thù oán nhau, những gì viết về anh, tôi chỉ gạn lọc ra từ trong tiểu thuyết, ngòi bút của tôi chân thành có sao viết vậy, lòng dạ tôi ngay thẳng không tâm địa xấu xa, mong anh cảm thông, mở lượng…

Kẻ ăn mày dĩ vãng ( Phần 3)

Đã nhiều lần Chu Lai bày tỏ cảm giác của ông lúc đấy. Chao ôi là sướng, nhìn đứa con tinh thần của mình mặc quần áo nước ngoài, chễm trệ trên giá, họa có thần kinh nhặt lá bánh mới không sướng. Nhưng rồi cảm giác sung sướng cũng dần tan đi để lại sự băn khoăn, thắc mắc. Chu Lai chợt nhớ đến bản hợp đồng và lập tức gọi điện thoại. Dịch giả, giáo sư Alain Clanet đến ngay và mang cho Chu Lai đúng…một cuốn sách dịch. Ông này vô cùng ngạc nhiên khi biết Chu Lai vẫn chưa nhận được khoản tiền tạm ứng. Vốn mến mộ Chu Lai, dịch giả sốt sắng tìm cách can thiệp. Ông này khuyên Chu Lai mở tài khoản để dễ bề nhận được tiền từ nhà xuất bản.